Σύγχρονες Βαβέλ:Αλλοτρίωση και Αποσύνθεση

«O ατομικισμός»,έγραφε τον 19ο αι. ο Τοκβίλ,«είναι ένα συναίσθημα συνετό και φιλήσυχο,που προδιαθέτει κάθε πολίτη να αποσυρθεί με την οικογένεια και τους φίλους του.Έτσι,αφού πρώτα δημιουργήσει μία μικρή κοινωνία για δική του χρήση,εγκαταλείπει πρόθυμα τη μεγάλη κοινωνία στον εαυτό της.»Αναδεικνύοντας τον ατομικισμό ως μορφή νέας δουλείας,«ρυθμισμένης,ήπιας και ήσυχης»,ο Τοκβίλ προχωρούσε τη σκέψη του θουκυδίδειου Περικλέους,όπως αποτυπώνεται στο εγκώμιο των δημοκρατικών Αθηναίων,το περιλαμβανόμενο στον περίφημο Επιτάφιο:«Γιατί μόνοι εμείς (σ.σ. οι δημοκρατικοί Αθηναίοι) εκείνον που δεν ασχολείται με τα πολιτικά δεν τον θεωρούμε φιλήσυχο,αλλά άχρηστο.»Η απέχθεια των Αθηναίων για τον ατομικισμό διασώθηκε μέχρι τις μέρες μας στην αγγλική γλώσσα:Όπως και οι αρχαίοι Αθηναίοι,οι Άγγλοι χρησιμοποιούν ως ακραία υβριστική και μειωτική έκφραση τη λέξη «ιδιώτης» (“idiot”).

H σύγχρονη έξαρση της αδιαφορίας για τα κοινά στις προηγμένες οικονομικά και τεχνολογικά κοινωνίες,λαμβάνει πια διαστάσεις γενικευμένης απάθειας για κάθε κοινωνικού χαρακτήρα πρωτοβουλία,από την ανακούφιση όσων βρίσκονται σε ανάγκη μέχρι τη φροντίδα των πόλεων ή ακόμα και τη στοιχειώδη κοινωνική επαφή και έχει συγκεντρώσει το ενδιαφέρον των πολιτικών επιστημόνων και των κοινωνιολόγων.Πολλές ερμηνείες έχουν προταθεί:Κατά καιρούς:Τα τραύματα στην κοινωνική συνείδηση και συνοχή έχουν αποδοθεί στον καταναλωτισμό,τον αχαλίνωτο (ως ανθρωποφαγικό) ανταγωνισμό του ακραίου καπιταλισμού,στην πιεστική έλλειψη χρόνου,στον αστικό τρόπο ζωής.Μία έρευνα όμως του καθηγητή του Χάρβαρντ Ρόμπερτ Πάτναμ,προσφάτως δημοσιευθείσα στην επιστημονική επιθεώρηση Scandinavian Political Studies και αναδημοσιευθείσα στην «Ελευθεροτυπία» συνδέει άμεσα την κοινωνική απάθεια με την πολυπολιτισμικότητα!

Η έρευνα του γνωστού πολιτικού επιστήμονα διήρκεσε 4 χρόνια και περιέλαβε 30.000 άτομα από όλες τις ΗΠΑ.Ουσιαστικά,ο Πάτναμ,θερμός υπέρμαχος του πολυπολιτισμικού μοντέλου,επεδίωκε να αποδείξει επιστημονικά τις ευεργετικές κοινωνικές συνέπειες της συνύπαρξης ανθρώπων με εντελώς διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο.Τα αποτελέσματα της έρευνας του προκάλεσαν σοκ και στον ίδιο:ο βαθμός εφαρμογής της πολυπολιτισμικότητας είναι αντιστρόφως ανάλογος της συνοχής του κοινωνικού ιστού.Συγκεκριμένα,όσο αυξάνεται η εθνοτική και πολιτισμική ποικιλομορφία σε μία κοινότητα,,τόσο λιγότεροι είναι εκείνοι που συμμετέχουν στις εκλογές καθώς και σε δραστηριότητες κοινοτικές,φιλανθρωπικές ή εθελοντικές.Ο αντίκτυπος του φαινομένου είναι ιδιαίτερα έντονος στις διαπροσωπικές σχέσεις:ο βαθμός εμπιστοσύνης των κατοίκων περιοχών με μεγάλη ποικιλομορφία μειώνεται ως και στο 50%!

Η δυσάρεστη έκπληξη του Πάτναμ τον ώθησε σε αλλεπάλληλες προσπάθειες επαλήθευσης της έρευνας του και επιβεβαίωσης των πορισμάτων της.Πάντοτε,ωστόσο,η εικόνα παρέμενε αμετάβλητη.Στις περιοχές όπου η μετανάστευση έχει οδηγήσει στη συμβίωση ποικιλόμορφων πληθυσμών,παρατηρείται συρρίκωνση του «κοινωνικού κεφαλαίου»:Με τον όρο αυτό ορίζεται στις έρευνες του Πάτναμ,η ενσωμάτωση του ατόμου σε πάσης φύσεως συλλογικότητες,από δίκτυα φίλων και ενώσεις γειτόνων μέχρι και πιο σύνθετες μορφές αυτοοργάνωσης.Οι προηγούμενες έρευνές του είχαν αποδείξει ότι το «κοινωνικό κεφάλαιο» καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ευημερία μίας κοινότητας.Η κοινωνική συνοχή,η ασφάλεια των γειτονιών και η προστασία από την εγκληματικότητα,η ατομική υγεία,η καταπολέμηση της ανεργίας,η ανοχή προς τις μειονότητες και η εντονότερη διεκδίκηση πολιτικών ελευθεριών και η περισσότερο ενεργός ανάμιξη με την πολιτική συσχετίζονται με την ύπαρξη ισχυρού κοινωνικού κεφαλαίου.

Όπως όμως αποδεικνύεται,το κοινωνικό κεφάλαιο είναι εκείνο που υφίσταται τις πλέον δυσμενείς επιπτώσεις της εθνοπολιτισμικής παγκοσμιοποίησης.Όπως ο Πάτναμ γράφει:«στις κοινότητες με τον μεγαλύτερο βαθμό ποικιλομορφίας τα άτομα τείνουν να μην εμπιστεύονται τους γείτονές τους-ανεξάρτητα από την εθνική καταγωγή ή το χρώμα του δέρματός τους-,να μην έχουν επαφή ακόμα και με τους στενούς τους φίλους,να αναμένουν τα χειρότερα από την κοινότητα και τους ηγέτες της,να προσφέρονται λιγότερο για εθελοντική εργασία,να ψηφίζουν σπανιότερα και να κάθονται δυστυχείς μπροστά στην τηλεόραση».Το συμπέρασμα που συνάγει είναι εντυπωσιακό:Η πολυπολιτισμικότητα δεν επεκτείνει τις σχέσεις εμπιστοσύνης και προς άτομα άλλων εθνικών/πολιτισμικών ομάδων αλλά,αντιθέτως γενικεύει τη δυσπιστία και την αδράνεια της απόγνωσης!Σε μία πολυπολιτισμική κοινωνία,οι άνθρωποι τείνουν,όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται, να «μπαίνουν στο καβούκι τους».Ή,με μία πιο αρχαιοπρεπή έκφραση,να ιδιωτεύουν όχι μόνο από πολιτικής αλλά και από κοινωνικής απόψεως.

Συνελόντι ειπείν,η έρευνα ανατρέπει τις μέχρι σήμερα κυρίαρχες θεωρίες περί μετανάστευσης και ποικιλομορφίας.Η τελευταία δεν προκαλεί ούτε διακοινοτικές προστριβές,ούτε αλληλοκατανόηση αλλά οδηγεί σε αποξένωση του ατόμου από τον περίγυρό του και σε απάθεια.Ο Πάτναμ,ωστόσο,αισιοδοξεί ότι η κατάσταση ενδέχεται να μεταβληθεί μακροπρόθεσμα και στηρίζει την αισιοδοξία του στην αύξηση των μικτών γάμων,στην αλληλεγγύη που αναπτύσσεται μεταξύ ατόμων διαφορετικής εθνοτικής προέλευσης στο στρατό και στην ενσωμάτωση ποικίλων πληθυσμών στις εκκλησίες.Εντούτοις,θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει,πέρα από την κρίση που οι θεσμοί αυτοί υφίστανται (π.χ. αύξηση των διαζυγίων,μετατροπή των εθνικών στρατών σε μισθοφορικούς/«επαγγελματικούς») ότι τα παραπάνω μάλλον τελεία και μη επιδεχόμενη περαιτέρω βελτίωσης εφαρμογή της πολυπολιτισμικότητας ενδεικνύουν και επομένως μάλλον απαισιοδοξία προκαλούν.

Ο ελληνικός Τύπος αφιέρωσε στις μέρες αυτές κάποιες σελίδες και σε άλλες δύο ειδήσεις:στην αλματώδη αύξηση χρήσης των αντικαταθλιπτικών χαπιών στη χώρα μας και στην υπό ίδρυση Ευρωπαϊκή «Αστυνομία Σκέψης»,που θα τιμωρεί-με άλλοθι την αντιτρομοκρατία-τους πολιτικώς αντιφρονούντες.Θα μπορούσε άραγε να χαράξει κανείς μία νοητή γραμμή που να συνδέει αιτιωδώς την καλπάζουσα δυστυχία και την προϊούσα διολίσθηση στο φασισμό με την πολυπολιτισμικότητα;Αν ναι,ποιο θα ήταν το αίτιο και ποιό το αιτιατό;Είναι δηλαδή η πολυπολιτισμικότητα που προξενεί αποπροσανατολισμό των κοινωνιών,δυστυχία και εξαφάνιση του δημοκρατικού ήθους (που προϋποθέτει πολίτες επαγρυπνούντες,δραστήριους και παρεμβατικούς) ή αποτελεί απλώς πάγιο σύμπτωμα ενός ήδη νοσηρού κοινωνικού κλίματος;Ή μήπως πρόκειται τελικά για έναν φαύλο κύκλο;

*Το κείμενο δημοσιεύθηκε αρχικά στο εβδομαδιαία πολιτική επιθεώρηση «ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ»

3 Responses to “Σύγχρονες Βαβέλ:Αλλοτρίωση και Αποσύνθεση”

  1. Να καλωσορίσω το πρώτο σου κείμενο στο ιστολόγιο του Αντίβαρου και να σε συγχαρώ για το θέμα και το κείμενο που επέλεξες να ξεκινήσεις τη συμμετοχή σου. Θα το αναδημοσιεύσω και στις κεντρικές σελίδες. Για να είναι πιο ολοκληρωμένο το κείμενο, μπορείς να μας δώσεις και τους συνδέσμους των σχετικών ειδήσεων από τον τύπο; Ένα σχετικό, σύμφωνα με μία πτυχή του θέματος, είναι και το πρόσφατο άρθρο του Μανώλη Εγγλέζου Δεληγιαννάκη

  2. Aλέξανδρος Ντάσκας says:

    Καλώς σας βρήκα,σας ευχαριστώ πολύ για το καλωσόρισμα και για τη χαρά να συμμετέχω στο ιστολόγιο του Αντιβάρου.
    Στους παρακάτω συνδέσμους μπορείτε να βρείτε τα σχετικά δημοσιεύματα:
    της “Ελευθεροτυπίας”: http://www.enet.gr/online/online_text/c=111,id=25466408
    της “Καθημερινής”: http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_world_1_12/08/2007_237545
    και στο σύνδεσμο αυτό μπορείτε να βρείτε απευθείας την έρευνα του Ρ. Πάτναμ,στην αγγλική: http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1467-9477.2007.00176.x

  3. Παραθέτω και ένα ακόμη σχετικό άρθρο με την έρευνα του κ. Πάτναμ:

    “Κόστος και οφέλη της μετανάστευσης
    ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑΡΙΟ ΙΔΕΩΝ
    από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

    http://www.enet.gr/online/online_hprint?q=%D0%EF%EB%F5%F0%EF%EB%E9%F4%E9%F3%EC%E9%EA%FC%F4%E7%F4%E1&a=&id=44841960

    Ενα επιχείρημα που χρησιμοποιεί συχνά η αριστερά στη συζήτηση για τη μετανάστευση είναι το ότι η εθνική και πολιτισμική διαφορετικότητα καθιστά πιο πλούσια την κοινωνική ζωή και πιο ισχυρή την δημοκρατική πολιτεία. Ωστόσο, ένας γνωστός αμερικανός κοινωνιολόγος, ο Ρόμπερτ Πάτναμ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, ισχυρίζεται ότι βραχυπρόθεσμα ισχύει το αντίθετο: η μετανάστευση και η εθνική διαφορετικότητα κλονίζουν την κοινωνική αλληλεγγύη και την εμπιστοσύνη στους άλλους και οδηγούν τους ανθρώπους να υιοθετούν πιο εγωιστικές συμπεριφορές και να κλείνονται στους εαυτούς τους. Ο Πάτναμ δημοσίευσε πρόσφατα μια έρευνα βασισμένη σε πολλές συνεντεύξεις σε δεκάδες πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών, η οποία φαίνεται σαν να έγινε επίτηδες για να επιβεβαιώσει τους χειρότερους φόβους της ξενόφοβης δεξιάς.

    Ο Πάτναμ όμως είναι ένας διανοούμενος της αμερικανικής αριστεράς, ο οποίος με προηγούμενα έργα του έχει υπογραμμίσει τη σημασία του «κοινωνικού κεφαλαίου», εκείνου δηλαδή του δικτύου σχέσεων εμπιστοσύνης που συγκροτεί τον πλούτο της κοινωνίας πολιτών και ευνοεί την οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας. Ο αμερικανός κοινωνιολόγος μίλησε στο ιταλικό περιοδικό «L’ Espresso» για τα συμπεράσματα της τελευταίας του έρευνας: «Το 2000, μια ομάδα στελεχών της δημόσιας διοίκησης ήρθε να μας βρει στο Χάρβαρντ, για να μας ρωτήσει αν μπορούσαμε να μετρήσουμε το κοινωνικό κεφάλαιο των πόλεών τους: του Λος Αντζελες, της Βοστόνης, του Ντιτρόιτ, Ατλάντα, αλλά και μικρότερων πόλεων στη Δυτική Βιρτζίνια και στη Νότια Ντακότα. Ηθελαν να αναπτύξουν κοινωνικές πρωτοβουλίες και να δουν τι έπρεπε να αλλάξουν. Γεννήθηκε έτσι μια έρευνα με τριάντα χιλιάδες συνεντεύξεις. Αναλύοντας τα δεδομένα, παρατηρήσαμε αμέσως ότι τα μέρη στα οποία η κοινωνική αλληλεγγύη ήταν μεγαλύτερη είναι τα πιο ομοιογενή από εθνική άποψη. Χρειαστήκαμε πέντε-έξι χρόνια για να σιγουρευτούμε ότι δεν έχουμε διαπράξει λάθη στην ανάλυση της σχέσης ανάμεσα σε εθνική διαφορετικότητα και κοινωνική αλληλεγγύη.

    Γνωρίζαμε ότι επρόκειτο για μιαν αμφιλεγόμενη ανακάλυψη. Αυτό που μας ξάφνιασε περισσότερο είναι το γεγονός ότι η άφιξη προσώπων διαφορετικών εθνικοτήτων μειώνει όχι μόνον την εμπιστοσύνη μεταξύ λευκών, μαύρων και ισπανόφωνων, αλλά γενικά την εμπιστοσύνη στους άλλους. Οι λευκοί εμπιστεύονται λιγότερο τους λευκούς. Οι άνθρωποι κάνουν όπως οι χελώνες, κλείνονται στο καβούκι τους.

    Ορισμένες μελέτες σε άλλες χώρες, όπως η Σουηδία, η Μεγάλη Βρετανία, η Αυστραλία και ο Καναδάς δείχνουν τις ίδιες αντιδράσεις. Αλλά αυτές οι αντιδράσεις πρόκειται να αλλάξουν, επειδή μακροπρόθεσμα τα οφέλη από τη μετανάστευση είναι αρκετά μεγαλύτερα από τα βραχυπρόθεσμα κόστη της. Αρκεί να αναφέρουμε το γεγονός ότι μεγάλος αριθμός των κατόχων του βραβείου Νόμπελ είναι μετανάστες. Βραχυπρόθεσμα, όμως, υπάρχουν προβλήματα. Πρέπει, επομένως, να ενεργούμε έτσι ώστε να επιταχύνουμε αυτή τη δύσκολη περίοδο».

    Ο Πάτναμ μίλησε και για τα λάθη που γίνονται στην Ευρώπη στο ζήτημα της μετανάστευσης: «Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν κατανοούν το ότι η μετανάστευση είναι μια αναπόφευκτη διαδικασία. Για πολύ καιρό θεωρούσαν ότι η λύση είναι να κρατούν διαχωρισμένες τις εθνικές ομάδες. Για τους Ολλανδούς η πολυπολιτισμικότητα σήμαινε οι Μαροκινοί από τη μια μεριά και οι Ολλανδοί από την άλλη. Είναι λάθος. Χρειάζεται να οικοδομούμε γέφυρες για να συνδέουμε τα διάφορα κοινωνικά κεφάλαια. Ακόμη και σήμερα, όμως, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις νομίζουν ότι ο στόχος είναι να κάνουμε τους μετανάστες σαν και μας. Αυτό είναι εσφαλμένο.

    Η αμερικανική εμπειρία διδάσκει ότι χρειάζεται να δημιουργήσουμε ένα νέο εμείς. Ας πάρουμε την περίπτωση του Γούντι Αλεν. Το χιούμορ του είναι ένα χιούμορ που κατάγεται από την παράδοση του εβραϊκού θεάτρου, η οποία ανάγεται στον 19ο αιώνα. Γι’ αυτό πριν από εκατό χρόνια μιλούσαμε για εβραϊκό χιούμορ. Σήμερα όμως αυτό είναι αμερικανικό χιούμορ, επειδή ένα μέρος της εβραϊκής κουλτούρας έχει ενσωματωθεί στην κοινωνία μας.

    Αυτό δεν σημαίνει ότι, εξαιτίας αυτού του λόγου, ο Γούντι Αλεν έπαψε να είναι εβραίος. Αν είχαμε κατορθώσει να αφαιρέσουμε το χιούμορ από τους εβραίους, για να τους κάνουμε σαν και μας που καταγόμαστε από την Ευρώπη, η αμερικανική κοινωνία θα ήταν φτωχότερη. Πρόσφατα μίλησα με τον Γκόρντον Μπράουν και αυτός επιμένει σε αυτό που αποκαλεί «Britishness», δηλαδή στη βρετανική ταυτότητα. Συμφωνώ μαζί του. Χρειάζεται να τονίζουμε τις κοινές αξίες. Θα ήθελα να σημειώσω ότι ο σεβασμός μας προς τη σημαία, αν ιδωθεί από την Ευρώπη, φαίνεται σχεδόν φασιστικός. Το εντυπωσιακό είναι όμως ότι ο όρκος στη σημαία έχει εισαχθεί πριν από έναν αιώνα από τους σοσιαλιστές, με αφορμή το τελευταίο μεγάλο κύμα μεταναστών.

    Ηταν ένας τρόπος για να πουν στους μετανάστες: «Δεν έχει σημασία από πού έρχεστε. Σημασία έχει να πιστεύετε στις ίδιες αξίες με μας». Επαναλαμβάνω: μια κοινωνία της μετανάστευσης εξελίσσεται με τρόπο θετικό, αν δημιουργεί ένα νέο νόημα του «εμείς» (…). Ο Φρίντριχ Ενγκελς ήταν ο πρώτος που είπε ότι είναι πιο δύσκολο να οικοδομήσουμε το κοινωνικό κράτος σε μια κοινωνία μεταναστών. Η εθνική διαφορετικότητα καθιστά πιο δύσκολη τη συντήρηση του κράτους πρόνοιας, επειδή οι άνθρωποι δυσκολεύονται να σκεφτούν ότι τα «ξένα» παιδιά είναι δικά τους παιδιά. Αλλά δεν υπάρχει εναλλακτική λύση. Είναι δυνατό να φανταστούμε ότι το ιταλικό κράτος πρόνοιας θα συνεχίσει να υπάρχει χωρίς μετανάστευση; Οχι! Με το σημερινό ποσοστό γεννήσεων ποιος θα πληρώνει τις συντάξεις; Η Ιταλία δεν έχει άλλη επιλογή. Είναι αναγκαίο να έρθουν νέοι από άλλες χώρες και να γίνουν δεκτοί στην ιταλική κοινωνία (…)».

    7 – 28/10/2007″

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.